Prusak

Karaczan prusak (Blatella germanica), zwany inaczej francuzem lub karakonem, przywędrował prawdopodobnie z Azji, skąd został przetransportowany wraz z produktami lub na ich opakowaniach.

Usuwanie karaczanów

Karaczan

Samiec karaczana prusaka ma brunatnożółte ubarwienie z jaśniejszymi nogami i czułkami natomiast samica jest nieco ciemniejsza. Na głowie posiadają długie, cienkie, biczykowate czułki, zbudowane z licznych członów, które są w ciągłym ruchu jako ważny dla karaczana narząd zmysłu. Prusaki czyszczą je przesuwając przez aparat gębowy. Larwy karaczana mają zdolność odbudowy utraconych członów czułków. Długie odnóża u prusaków mają charakterystyczne kolce na goleniach. Stopa jest zbudowana z 4 członów, w której każdy ma przylgi, a ostatni posiada dodatkowo poduszeczkę i pazurki. Dzięki wykształconej i zbudowanej w ten sposób stopie, karaczan może bardzo łatwo poruszać się zarówno po gładkich i pionowym powierzchniach. Samice mają odwłok szeroki i zwykle przykryty skrzydłami natomiast odwłok samca jest wydłużony oraz wysmukły, a końcowa część nieznacznie wystaje poza skrzydła. Cały odwłok karaczanów jest wyraźnie segmentowany i zaopatrzony na jego końcu pierwotnymi wyrostkami zwanymi cerci. Prusak nie fruwa chociaż ma dobrze wykształcone skrzydła. Używa ich do lotu szybowcowego lub jako spadochronu przy opadaniu z większych wysokości. Długość ciała u samca może wynosić do 12 mm, natomiast u samicy do 16 mm.

Larwy bywają początkowo białe, z czasem ciemnieją. Ich ciało jest silnie spłaszczone, co pozwala im na przedostawanie się przez wąskie szczeliny i bytowanie w miejscach trudno dostępnych, w szparach, pod listwami podłogowymi, w pobliżu rur kanalizacyjnych.

Samce prusaka są bardziej ruchliwe niż samice. Częściej wychodzą poza kryjówkę i wędrują w poszukiwaniu pokarmu, wody i samic. W dobrze rozwijającej się populacji larwy prusaków obejmują 85-90% wszystkich osobników. Rozwój pokolenia w zależności od temperatury otoczenia trwa od 2,5 do 6 miesięcy. W dogodnych warunkach samce żyją 4 miesiące natomiast samice około 6 miesięcy. W pomieszczeniach mieszkalnych żyją znacznie krócej.

Karaczan prusak jest owadem występującym gromadnie, zazwyczaj w lokalach z centralnym ogrzewaniem. Samica w ciągu życia składa od 4 do 8 kokonów (najczęściej 6). Z pękniętej ooteki wychodzi zazwyczaj 30-40 larw, jasno ubarwionych. Kształtem przypominają już owady dorosłe.

Karaczan prusak ze względu na swoje pochodzenie jest bardzo wrażliwy na niską temperaturę (temperatura  -2oC zabija wszystkie stadia) i najchętniej zamieszkuje w magazynach, szpitalach, zakładach gastronomicznych,kuchniach, piekarniach i innych ogrzewanych pomieszczeniach, gdzie znajduje resztki produktów spożywczych człowieka np.: ziemniaki, marchew, owoce, pieczywo, mąkę i cukier. Wybiera przede wszystkim pokarmy o dużej zawartości wody i bogate w białko, gdyż dzięki niemu mogą się rozwijać. Żeruje w nocy w ciągu dnia kryje się pod podłogami, w szczelinach i w innych niedostępnych miejscach, szczególnie z dala od światła. Żywi się wieczorem, tuż po zapadnięciu zmroku i krótko przed świtem. Samiec prusaka jest bardzo wytrzymały na głodowanie, może przeżyć nawet do 40 dni a dorosła samica do 15 dni poza okresem reprodukcyjnym, gdyż w jego trakcie jest szczególnie wrażliwa na głód. Można zaobserwować pewną sezonowość w życiu prusaków,  ich obecność jest znacznie liczniejsza wczesną wiosną i późnym latem w pomieszczeniach mieszkalnych. Zimą jest ich nieco mniej. W blokach i mieszlaniach przebywają w szczelinach ścian, za listwami, szafami, boazerią, pod kuchenkami i zlewozmywakami. Nie osiedlają równomiernie mieszkań, ale liczniej występują w jednym lub kilku mieszkaniach, w których jest dużo dostępnego pokarmu i wody a jednocześnie nie jest utrzymywana czystość. Prusaki niechętnie się przemieszczają chyba, że czują głów i zagrożenie w kryjówce. Karaczan prusak zanieczyszcza produkty spożywcze wylinkami, odchodami, pleśniami i bakteriami, które powodują gnicie produktów. Odgrywają bardzo ważną rolę w przenoszeniu chorób bakteryjnych i wirusowych (biegunka, dżuma, trąd, cholera, gruźlica i inne) oraz pasożytów (glisty). Często występują w szpitalach i uczestniczą w szerzeniu się zakażeń wewnątrzszpitalnych. Mogą także powodować alergie u ludzi. Zgromadzone w dużej liczbie prusaki wydzielają charakterystyczny, niemiły zapach. Alergogeny od prusaków i karaczanów są po alergogenach od roztoczy kurzu domowego najpospolitsze.

Tekst: prof. dr hab. STANISŁAW IGNATOWICZ

Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Katedra Entomologii Stosowanej, Warszawa